Քիմիական բաևաձև,հարաբերական մոլեկուլային զանգված
Դասարանում քննարկվող հարցեր
1. Ի՞նչ է քիմիական բանաձև հասկացությունը
Քիմիական բանաձևը ցույց է տալիս նյութի բաղադրությունը։
2. Ի՞նչ է ինդեքսը, և ե՞րբ է այն օգտագործվում:Դա թիվ է որը գտնվում է ատոմի կողքը, և ցույց է տալիս քանի հատ տվյալ կա ատոմից այդ նյութում
3. Ի՞նչ տեղեկություն է «հաղորդում » քիմիական բանաձևը նյութի վերաբերյալ:ա/նյութի անվանումըբ/ինչ տարրերից է կազմված նյութըգ/ամեն տարրից քանի ատոմ կադ/հաշվել հարաբերական մոլեկուլային զանգվածըե/տարրերի զանգվածային հարաբերությունըզ/տարրերի զանգվածային բաժիններըէ/նյութը պարզ է,թե բարդԳործնական աշխատանք՝ Հաշվարկներ ըստ քիմիական բանաձևերի՝ H2SO4, NaNO3, FeSO4, KMnO4, SiO2
1.Նյութի անվանումը
H2SO4=ծծմբական թթու
NaNO3 = Նատրիումի նիտրատ
FeSO4 =երկաթի սուլֆատ
KMnO4 =կալիումի պերմանգանատ
SiO2=սիլիցիումի երկօքսիդ
2.Ինչ տարրերից է կազմված տրված նյութը
H2SO4=H2(ջրածին),S(ծծումբ),O4(թթվածին)
NaNO3 =Na(նատրիում),N(ազոտ),O3(թթվածին)
FeSO4 =Fe(երկաթ),S(ծծումբ),O4(թթվածին)
KMnO4 =K(կալիում),Mn(մագնեզիում),O4(թթվածին)
SiO2 =Si(սիլիցիում),O2(թթվածին)
3.Քանի ատոմ ամեն մի տարրից կա տվյալ նյութի մոլեկուլում
H2SO4 `
H2-2 ատոմ,S-1 ատոմ,O4-4 ատոմ
NaNO3 ՝
Na-1 ատոմ,N-1 ատոմ,O3-3 ատոմ
FeSO4 ՝
Fe-1 ատոմ,S-1 ատոմ,O4-4 ատոմ
KMnO4 ՝
K-1 ատոմ,Mn-1 ատոմ,O4-4 ատոմ
SiO2 ՝
Si=1 ատոմ
O2=2 ատոմ
4.Հաշվել՝Mr
H2SO4 =1+32+16*4=1+32+64=97
NaNO3 =23+14+16*3=23+14+48=85
FeSO4 =56+32+16*4=56+32+64=152
KMnO4 =39+55+16*4=39+55+64=158
SiO2 =28+16*2=28+32=60
5., Հաշվել տարրերի զանգվածային հարաբերությունները` m6.
H2SO4 =1:32:64
NaNO3 =23:14:48
FeSO4 =56:32:64
KMnO4 =39:55:64
SiO2 =28:32
6.Հաշվել w
H2SO4
w(H2)=1/97*100=1%
w(S)=32/97*100=34%
w(O4)=100%-34%-1%=65%
NaNO3
w(Na)=23/85*100=27%
w(N)=14/85*100=16%
w(O3)=100%-27%-16%=57%
FeSO4
w(Fe)=56/152*100=37%
w(S)=32/156*100=21%
w(O4)=100%-21%-37%=42%
KMnO4
w(K)=39/158*100=24%
m(Mn)=55/183*100=30%
m(O4)=100%-30%-24%=46%
SiO2
w(Si)=28/60*100=47%
w(O2)=100%-47%=53%
7.Հաշվել մեկ մոլեկուլի զանգվածը
H2SO4 =97*1.66*10-27=161*10-27=1.61*10-25
NaNO3 =85*1.66*10-27=141*10-27=1.41*10-25
FeSO4 =152*1.66*10-27=252*10-27=2.52*10-25
KMnO4 =158*1.66*10-27=262*10-27=2.62*10-25
SiO2 =60*1.66*10-27=100*10-27=1*10-25
8.Նյութը բարդ է, թե պարզ
Բոլորն էլ բարդ են.
Մոլեկուլ բառը լատիներեն է և նշանակում է ամենափոքր զանգված: Մոլեկուլները շատ փոքր են: Դրանք անզեն աչքով հնարավոր չէ տեսնել: Այդ մասնիկները չեն երևում նաև օպտիկական մանրադիտակով: Սակայն, ժամանակակից սարքերով հաջողվել է համեմատաբար մեծ մոլեկուլները նկարել:Մոլեկուլը նյութի այն ամենափոքր մասնիկն է, որը պահպանում է տվյալ նյութիհիմնական քիմիական հատկությունները: Մոլեկուլները կազմված են ատոմներից:Նյութը, օրինակ` շաքարը կարելի է մանրացնել, աղալ աղացով, և միևնույնն է,շաքարի յուրաքանչյուր փոքրիկ հատիկ կազմված կլինի շաքարի մեծաթիվ մոլեկուլներից:Եթե նույնիսկ նյութը մանրացվի մինչև առանձին մոլեկուլների, ինչպես տեղի է ունենում շաքարը ջրում լուծելիս, ապա նյութը կշարունակի գոյություն ունենալ՝ դրսևորելով իր հատկությունները (դրանում կարելի է հեշտությամբ համոզվել՝ փորձելով համը):Նշանակում է՝ ինքնուրույն գոյություն ունեցող շաքարի մոլեկուլը դեռևս նյութ է: Եթե մանրացումը շարունակվի, մոլեկուլը կքայքայվի: Իսկ մոլեկուլը քայքայելով, նրանից նույնիսկ մի զույգ ատոմ պոկելով, քայքայում են նաև նյութը: Ճիշտ է, ատոմները չեն անհետանում, պարզապես մտնում են մի այլ նյութի մոլեկուլի բաղադրության մեջ: Բայց շաքարը որպես նյութ դադարում է գոյություն ունենալ. այն փոխարկվում է այլ նյութերի:Մոլեկուլը նյութի քիմիական բաժանելիության վերջին սահմանն է: Օրինակ` ջուրնյութը գոյություն ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ գոյություն ունի ջրի մոլեկուլը (H2O):Հենց այդ մոլեկուլը քիմիական ճանապարհով բաժանվում է ջրածին (H2) և թթվածին (O2)պարզ նյութերի մոլեկուլների. ջուր նյութն այլևս դադարում է գոյություն ունենալ.ջուր = ջրածին + թթվածինՄոլեկուլներն իրենց հերթին կազմված են ատոմներից, այսինքն, ի տարբերությունվերջինների, քիմիապես բաժանելի են: Ատոմները տարբեր ձևերով են միանում: Ինչպես այբուբենի տառերով կարելի է կազմել հարյուր հազարավոր բառեր, այնպես էլ տարբեր տարրերի ատոմներից կարող են առաջանալ մեծ թվով նյութերի մոլեկուլներ կամ բյուրեղներ:Ջրածնի` գազային պարզ նյութի մոլեկուլները կազմված են ջրածնի երկու ատոմից. H + H = H2
Նյութի բաղադրությունն արտահայտվում է քիմիական բանաձևով, օրինակ՝ ջրածին պարզ նյութի քիմիական բանաձևն է H2 : Թիվը, որը բանաձևում գրվում է քիմիականնշանից ներքև և աջ, անվանվում է ինդեքս: Երկատոմ մոլեկուլ է առաջացնում նաևթթվածին պարզ նյութը, որի բանաձևն է O2, ազոտը` N2: Ջրի մոլեկուլը կազմված էջրածնի երկու և թթվածնի մեկ ատոմից` H2O, ածխաթթու գազի բանաձևն է CO2,թթվածնի երեք ատոմից առաջանում է օզոն պարզ նյութը` O3:
Քիմիական բանաձևը նյութի բաղադրության պայմանական գրառումն է քիմիական տարրերի նշանների և ինդեքսների միջոցով:
Քիմիական բանաձևը ցույց է տալիս.
ա) նյութի անվանումը,բ) այդ նյութի մեկ մոլեկուլը,
գ) նյութի որակական բաղադրությունը. ո՞ր տարրերի ատոմներից է կազմված տվյալ նյութը
դ) նյութի քանակական բաղադրությունը,ի՞նչ զանգվածային հարաբերությամբ են տարրերը միացած:
Քիմիական բանաձևերը միատեսակ են գրվում աշխարհի բոլոր երկրներում, բայց յուրովի են կարդացվում յուրաքանչյուր լեզվով:Հարաբերական մոլեկուլային զանգված,ըարրի զանգվածային բաժինների որոշումը:Նյութի մոլեկուլի, ինչպես և ատոմի, իրական զանգվածը շատ փոքր է: Այդ իսկպատճառով ընդունվել է հարաբերական մոլեկուլային զանգված հասկացությունը:Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը նյութի մոլեկուլի զանգվածն է՝ ածխածնային միավորներով արտահայտված: Այլ կերպ ասած` հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը (Mr) ցույց է տալիս, թետվյալ նյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը (m0) քանի անգամ է գերազանցում զանգվածի ատոմային միավորը (ածխածնի ատոմի զանգվածի 1/12-ը), որը, ինչպես գիտեք, 1,66•10-24գ է կամ 1,66•10-27 կգ.Mr =mo/1,66•10-27 կգ.
Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը չափողականություն չունի (հարաբերական թիվ է):Օրինակ՝ջրի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը գտնելու նպատակով այդնյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը բաժանում ենք զանգվածի ատոմային միավորի վրա (ածխածնի ատոմի զանգվածի 1/12-ին).Mr(H2O)=2Ar (H)+ Ar (O) =18-Նշանակում է՝ ջրի մոլեկուլի զանգվածը 18 անգամ մեծ է զանգվածի ատոմայինմիավորից:Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հավասար է նյութի մոլեկուլիբաղադրության մեջ առկա բոլոր ատոմների հարաբերական ատոմային զանգվածների գումարին`հաշվի առնելով ատոմների թիվը: Ուստի, նյութի քիմիական բանաձևը իմանալով, հեշտությամբ կարող ենք հաշվել այդ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը: Նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հաշվելիս նյութի մոլեկուլի բաղադրության մեջ առկա տարրերի հարաբերական ատոմային զանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալները պետք է գումարել: Պարզ նյութերի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հաշվելու նպատակով համապատասխան տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածը բազմապատկում ենք ինդեքսով, օրինակ.
Mr (O2) = 2Ar (O) = 2 • 16 = 32 Mr (H2) = 2Ar (H) = 2 • I = 2
Բարդ նյութերի դեպքում`Mr (H2 SO4) = 2 Ar (H) + Ar (S) + 4 Ar(O) = 2 • I + 32 + 4•16 = 98Mr (N2O3) = 2 • Ar (N) + 3 • Ar (O) = 2 .14 + 3 . 16 = 28 + 48 = 76Mr (KOH) = Ar (K) + Ar (O) + Ar (H) = 39 + 16 + I = 56
Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը նյութի հիմնական բնութագրերից է:
Զանգվածային բաժինը ցույց է տալիս, թե տարրի հարաբերական ատոմայինզանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալը հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի որմասն է կազմում:
Հարցեր և վարժություններ
1. Ինչպիսի՞ն են քիմիական տարրերի զանգվածային հարաբերությունները հետևյալ բանաձևերով արտահայտվող նյութերում.ա) CaF2 բ) CH4 գ) CS2 դ)NO2
ա) CaF2=1 Ca, 2 F
բ) CH4=1 C,4 H
գ) CS2 =1 C, 2 S
դ) NO2=1 N,2 O
2. Լրացրե՛ք բաց թողած բառը. մոլեկուլը նյութի այն ամենափոքր մասնիկն է, որը պահպանում է տվյալ նյութի հիմնական քիմիական հատկությունները:
3. Գրե՛ք նյութերի քիմիական բանաձևերը, եթե հայտնի է, որ դրանց բաղադրության մեջ առկա են.
ա) կալիումի երկու և ծծմբի մեկ ատոմ — K2S
բ) ածխածնի ու թթվածնի մեկական ատոմ — CO
4. Հաշվե՛ք P2O5, Li2O, Fe3O4 SO3 նյութերի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածները:
P205=P2+O5=(31*2)+(16*5)=62+80=142
Li2O = Li2+O=(7*2)+16=14+16=30
Fe3O4=Fe3+O= (56*3)+(16*4)=168+64=232
SO3 =S+O3=32+(16*3)=32+48=80
5. Հաշվե՛ք կալցիումի օքսիդի (CaO) մոլեկուլի զանգվածը (m0, գ), եթե Mr = 56:
m0=56/1,66•10-24
Mr(CaO)=40+16=54
CaO=56*1.66*10-27=93*10-27=9.3*10-26
6. Նատրիումի հիդրօքսիդի մոլեկուլի զանգվածը 6,6445×1023 գ է: Որքա՞ն է այդ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը:
Mr(NaOH)=22+16+1=39
6,6445×1023/1,66•10-24=4
7. Գրե՛ք հետևյալ նյութերի բանաձևերը.ա) չհանգած կիր, որի մոլեկուլը կազմված է 1 ատոմ կալցիումից և մեկ ատոմ թթվածնից CaO
բ) ծծմբաջրածին, որի մոլեկուլը կազմված է 1 ատոմ ծծմբից և 2 ատոմ ջրածնից SH2
Գրե՛ք, թե ինչպես են կարդացվում այդ բանաձևերը.
ա) Կալցիի օքսիդ բ)Ջրածնի սուլֆիդ
Հաշվե’ք այդ նյութերի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածները
ա) CaO
Mr(CaO)=1Ar(Ca)+1Ar(O)=40+16=56
բ) SH2
Mr( SH2)=1Ar(S)+2Ar(H)=32+(2*20)=32+40=72
Նարե Ենգիբարյան, Միջին դպրոց 8.5 դասարան 